وبلاگ تخصصی حقوق ایران

 گرداورنده:رضا همت یار

به گزارش پايگاه خبري فارس، در پي اظهارات مطرح شده در خصوص سهم ايران از درياي خزر و مرزهاي آبي كشورمان، متن قرارداد 1921 كه اين سهم را مشخص كرده تقديم مي شود.
  
 
متن كامل عهدنامه مودت مابين ايران و روسيه موسوم به قرارداد 1921 به شرح زير است.

عهدنامه مودت مابين ايران و روسيه
منعقده در مسكو

مورخ هشتم حوت 1299 هجري مطابق 26 فوريه 1921 ميلادي

چون دولت ايران از يك طرف و دولت جمهوري اتحادي اشتراكي شوروي روسيه از طرف ديگر نهايت درجه مايل بودند كه روابط محكم و حسنه همجواري و برادري در آتيه مابين ملتين ايران و روس برقرار باشد لهذا مصمم شدند كه داخل مذاكره در اين باب شده و براي اين مقصود اشخاص ذيل را وكلاي مختار خود نمودند.
از طرف دولت ايران عليقلي‌خان مشاور الممالك
از طرف دولت جمهوري اتحادي اشتراكي شوروي روسيه كه‌ارگي واسيليويچ چيچرين و لو ميخائيلويچ كاراخان وكلاي مختار پس از ارائه اعتبار نام‌هاي خود كه موافق قاعده و ترتيبات مقتضيه بوده در آنچه ذيلا ذكر مي‌شود توافق نظر حاصل نمودند.

فصل اول
دولت شوروي روسيه مطابق بيانيه‌هاي خود راجع به مباني سياست روسيه نسبت به ملت ايران مندرجه در مراسلات 14 يانوار 1918 (ضميمه 1) و 26 ايون 1919 (ضميمه 2) يك مرتبه ديگر رسماً اعلان مي‌نمايد كه از سياست جابرانه كه دولت‌هاي مستعمراتي روسيه كه به اداره كارگران و دهاقين اين مملكت سرنگون شدند نسبت به ايران تعقيب مي‌نمودند قطعا صرف‌نظر مي‌نمايد.
نظر به آنچه گفته شد و به اشتياق به اين كه ملت ايران مستقل و سعادتمند شده و بتواند آزادانه در دارايي خود تصرفات لازمه را بنمايد دولت شوروي روسيه تمام معاهدات و مقاولات و قراردادها را كه دولت تزاري روسيه با ايران منعقد نموده و حقوق ملت ايران را تضييع مي‌نمود ملغي و از درجه اعتبار ساقط شده اعلان مي‌نمايد.

فصل دوم
دولت شوروي روسيه از سياست دولت‌هاي روسيه تزاري كه بدون رضايت ملل آسيا و به بهانه تامين استقلال ملل مزبوره با ساير ممالك اروپا در باب مشرق معاهداتي منعقد مي‌نمودند كه بالنتيجه منجر به استملاك آن مي‌گرديد اظهار تنفر مي‌نمايد اين سياست جنايتكارانه را كه نه تنها استقلال ممالك آسيا را منهدم مي‌نمود بلكه ملل زنده مشرق را طعمه حرص غارتگران اروپايي و تعديات مرتب آنها قرار مي‌داد دولت شوروي روسيه بدون هيچ شرطي نفي مي‌نمايد.
نظر به آنچه گفته شد و مطابق اصول مذكوره در فصل اول و چهارم اين معاهده دولت شوروي روسيه استنكاف خود را از مشاركت در هر نوع اقدامي كه منجر به تضعيف و محفوظ نماندن سيادت ايران بشود اعلان نموده و كليه معاهدات و قراردادهايي را كه دولت سابق روسيه با ممالك ثالثي به ضرر ايران و راجع به آن منعقد نموده است ملغي و از درجه اعتبار ساقط مي‌داند.

فصل سوم
دولتين معظمتين متعاهدتين رضايت مي‌دهند كه سر حد مابين ايران و روسيه را مطابق تعيين كميسيون سرحدي 1881 تصديق و رعايت نمايند ضمناً به واسطه عدم ميلي كه دولت شوروي روسيه از استفاده از ثمره سياست غاصبانه دولت تزاري سابق روسيه دارد از انتفاع از جزائر عاشوراده و جزائر ديگري كه در سواحل ولايت استرآباد ايران واقع مي‌باشند صرفنظر كرده و همچنين قريه فيروزه را با اراضي مجاوره آن كه مطابق قرارداد 28 ماي 1893 از طرف ايران به روسيه انتقال داده شده است به ايران مسترد مي‌دارد.
دولت ايران از طرف خود رضايت مي‌دهد كه شهر سرخس معروف به سرخس روس يا سرخس كهنه با اراضي مجاور آن كه منتهي به رودخانه سرخس مي‌شود در تصرف روسيه باقي بماند.
طرفين معظمتين متعاهدتين با حقوق مساوي از رودخانه اترك و ساير رودخانه‌ها و آب‌هاي سرحدي بهره‌مند خواهند شد و ضمناً براي تنظيم قطعي مسئله انتفاع از آب‌هاي سرحدي و براي حل كليه مسائل متنازع فيهاي سرحدي و اراضي يك كيسيون مركب از نمايندگان ايران و روسيه معين خواهد شد.

فصل چهارم
با تصديق اينكه هر يك از ملل حق دارد مقدرات سياسي خود را بالامانع و آزادانه حل نمايد هر يك از طرفين معظمتين متعاهدتين از مداخله در امور داخلي طرف مقابل صرف‌نظر كرده و جداً خودداري خواهد نمود.

فصل پنجم*
طرفين معظمتين متعاهدتين تقبل مي‌نمايند كه:

(1) از تركيب و يا توقف تشكيلات و يا دستجات (گروپها) بهراسم كه ناميده شوند و يا اشخاص منفرد كه مقصود تشكيلات و اشخاص مزبوره مبارزه با ايران و روسيه و همچنين با ممالك متحده با روسيه باشد در خاك خود ممانعت نمايند و همچنين از گرفتن افراد قشوني و يا تجهيزات نفرات براي صوف قشون و يا قواء مسلحه تشكيلات مزبوره در خاك خود ممانعت نمايند.

(2) به كليه ممالك و يا تشكيلات قطع نظر از اسم آن تشكيلات كه مقصودشان مبارزه با متعاهد معظم باشد نبايد اجازه داده شود كه به خاك هر يك از طرفين معظمتين متعاهدتين تمام آنچه را كه ممكن است بر ضد متعاهد ديگر استعمال شود وارد نموده و يا عبور دهند.

(3) با تمام وسائلي كه به آن دسترس باشد از توقف قشون و يا قواء مسلحه مملكت ثالث ديگري در صورتي كه احتمال برود توقف قواء مزبور باعث تهديد سرحدات و يا منافع و يا امنيت متعاهد معظم ديگر مي‌شود بايد در خاك خود و متحدين خود ممانعت نمايند.

فصل ششم
طرفين معظمين متعاهدتين موافقت حاصل كردند كه هرگاه ممالك ثالثي بخواهند به وسيله دخالت مسلحه سياست غاصبانه را در خاك ايران مجري دارند يا خاك ايران را مركز حملات نظامي بر ضد روسيه قرار دهند و اگر ضمنا خطري سر حدات دولت جمهوري اتحادي شوروي روسيه و يا متحدين آن را تهديد نمايد و اگر حكومت ايران پس از اخطار دولت شوروي روسيه خودش نتواند اين خطر را رفع نمايد دولت شوروي حق خواهد داشت قشون خود را به خاك ايران وارد نمايد تا اينكه براي دفاع از خود اقدامات لازمه نظامي را به عمل آورد دولت شوروي روسيه متعهد است كه پس از رفع خطر بلادرنگ قشون خود را از حدود ايران خارج نمايد.

فصل هفتم
نظر به اينكه ملاحظات مذكوره در فصل ششم مي‌توانند همچنين در باب امنيت در بحر خزر مورد پيدا نمايند لهذا طرفين معظمتين متعاهدتين موافق هستند كه اگر در جزء افراد بحريه ايران اتباع دولت ثالثي باشند كه از بودن خود در بحربه ايران براي تعقيب مقاصد خصمانه نسبت به روسيه استفاده نمايند دولت شوروي حق خواهد داشت كه انفصال عناصر مضره مزبوره را از دولت ايران بخواهد.

فصل هشتم
دولت شوروي روسيه انصراف قطعي خود را از سياست اقتصادي كه حكومت تزراري روسيه در شرق تعقيب مي‌نمود و به دولت ايران نه از نقطه نظر توسعه اقتصادي و ترقي ملت ايران بلكه براي اسارت سياسي ايران پول مي‌داد اعلان مي‌نمايد.
بنابراين دولت شوروي روسيه از هر نوع حقوق خود نسبت به قروضي كه دولت تزاري به ايران داده است صرفنظر كرده و اينگونه استقراض‌ها را نسخ شده و غير قابل تأديه مي‌شمارد و همچنين دولت شوروي روسيه از تمام تقاضاهاي راجع به انتفاع از عوائد مملكتي ايران كه وثيقه استقراض‌هاي مذكوره بودند صرفنظر مي‌نمايد.

فصل نهم
دولت شوروي روسيه نظر به اعلان نفي سياست مستعمراتي سرمايه داري كه باعث بدبختي‌ها و خون ريزي‌هاي بي‌شمار بوده و مي‌باشد از انتفاع از كارهاي اقتصادي روسيه تزاري كه قصد از آنها اسارت اقتصادي ايران بوده صرف نظر مي‌نمايد.
بنابراين دولت شوروي روسيه تمام نقدينه و اشياء قيمتي و كليه مطالبات و بدهي بانك استقراضي ايران را و همچنين كليه دارايي منقول و غير منقول بانك مزبور را در خاك ايران به ملكيت كامل ايران واگذار مي‌نمايد.
توضيح آنكه در شهرهايي كه مقرر است قونسولگري‌هاي روسيه تاسيس شوند و در آنجاها خانه‌هاي متعلقه به بانك استقراضي ايران وجود داشته و مطابق همين فصل منتقل به دولت ايران مي‌شود دولت ايران رضايت مي‌دهد كه يكي از آن خانه‌ها را مجاناً براي استفاده مطابق انتخاب دولت شوروي روسيه براي محل قونسولگري روسيه واگذار نمايد.

فصل دهم
دولت شوروي روسيه كوشش سياست مستعمراتي دنيا را كه در ساختن راه‌ها و كشيدن خطوط تلگرافي در ممالك غير براي تامين نفوذ نظامي خود بر توسعه تمدن ملل ترجيح مي‌دهد نفي كرده و مايل است كه وسايل مراودات و مخابرات كه براي استقلال و تكميل تمدن هر ملتي لزوم حياتي دارد به اختيار خود ملت ايران واگذارده شود و ضمناً هم به قدر امكان خسارات وارده به ايران به واسطه قشون دولت تزاري جبران شود لهذا دولت شوروي روسيه مؤسسات روسي ذيل را بلاعوض به ملكيت قطعي ملت ايران واگذار مي‌نمايد.
1- راه‌هاي شسه از انزلي به طهران و از قزوين به همدان با تمام اراضي و ابنيه و اثاثيه متعلق به راه‌هاي مذكوره.
ب - خطوط راه‌ آهن از جلفا به تبريز و از صوفيان به درياچه اروميه با تمام ابنيه و وسايل نقليه و متعلقات ديگر.
ت - اسكله‌ها و انبارهاي مال‌التجاره وكشتي‌هاي بخاري و كرجي‌ها و كليه وسايل نقليه در درياچه ارومي با تمام متعلقات آنها.
ث - تمام خطوط تلگرافي و تلفوني با تمام متعلقات و ابنيه و اثاثيه كه در حدود ايران به توسط دولت سابق تزاري ساخته شده است.
ج - بندر انزلي (پر) با انبارهاي مال‌التجاره و كارخانه چراغ برق و ساير ابنيه.

فصل يازدهم
نظر به اينكه مطابق اصول بيان شده در فصل هشتم اين عهدنامه منعقده در دهم فورال 1828 مابين ايران و روسيه در تركمانچاي نيز كه فصل هشتم آن حق داشتن بحريه را در بحر خزر از ايران سلب نموده بود كه از درجه اعتبار ساقط است لهذا طرفين معظمتين متعاهدتين رضايت مي‌دهند كه از زمان امضاء اين معاهده هر دو بالسويه حق كشتيراني آزاد در زير بيرق‌هاي خود در بحر خزر داشته باشند.

فصل دوازدهم
دولت شوروي روسيه پس از آنكه رسما از استفاه از فوايد اقتصادي كه مبتني بر تفوق نظامي بوده صرف‌نظر نموده اعلان مي‌نمايد كه علاوه بر آنچه در فصول نه و ده ذكر شد ساير امتيازات نيز كه دولت سابق تزاري عنفاً براي خود و اتباع خود از دولت ايران گرفته بود از درجه اعتبار ساقط مي‌باشد.
دولت شوروي روسيه از زمان امضاء اين عهدنامه تمام امتيازات مذكور را اعم از آنكه به موقع اجرا گذارده شده باشند و با گذارده نشده باشند و تمام اراضي را كه به واسطه آن امتيازات تحصيل شده‌اند به دولت ايران كه نماينده ملت ايران است واگذار مي‌نمايد.
از اراضي و مايملكي كه در ايران متعلق به دولت تزاري سابق بوده محوطه سفارت روس در طهران و در زرگنده با تمام ابنيه و اثاثيه موجوده در آنها و همچنين محوطه‌ها و ابنيه ‌و اثاثيه جنرال قونسولگري‌ها و قونسول‌گري‌ها و ويس‌ قونسولگري‌هاي سابق روسيه در ايران در تصرف روسيه باقي مي‌ماند.
توضيح آنكه دولت شوروي روسيه از حق اداره كردن قريه زرگنده كه متعلق به دولت سابق تزاري بود صرف‌نظر مي‌نمايد.

فصل سيزدهم
دولت ايران از طرف خود وعده مي‌دهد كه امتيازات و مايملكي را كه مطابق اين عهدنامه به ايران مسترد شده است به تصرف و اختيار و يا استفاده هيچ دولت ثالث و اتباع دولت ثالثي واگذار ننموده و تمام حقوق مذكوره را براي رفاه ملت ايران محفوظ بدارد.

فصل چهاردهم
با تصديق اهميت شيلات سواحل بحر خزر براي اعاشه روسيه دولت ايران پس از انقضاء اعتبار قانوني تقبلات فعلي خود نسبت به شيلات مزبوره حاضر است كه با اداره ارزاق جمهوريت اتحادي اشتراكي شوروي روسيه قراردادي در باب صيد ماهي با شرايط خاصي كه تا آن زمان معين خواهد شد منعقد نمايد.
همچنين دولت ايران حاضر است كه با دولت شوروي روسيه داخل مطالعه وسائلي كه حاليه نيز تا رسيدن موقع شرايط مذكوره در فوق امكان رساندن مواد شيلات مزبوره را به روسيه در نظر ادارات ارزاق جمهوري اشتراكي روسيه تامين بنمايد بشود.

فصل پانزدهم
دولت شوروي روسيه نظر به اصول اعلام شده خود در باب آزادي عقايد مذهبي مايل است به تبليغات مذهبي كه مقصود باطني از آن اعمال نفوذ سياسي در توده مردم و كمك به دسايس سبعانه تزاري بوده در ممالك اسلامي خاتمه دهد.
بنابراين دولت شوروي روسيه انحلال تمام هيئت‌هاي روحاني را كه در ايران دولت سابق تزاري تاسيس كرده بود اعلان مي‌نمايد و اقدام خواهد نمود كه بعدها از روسيه به ايران اينگونه هيات‌ها اعزام نشوند.
دولت شوروي روسيه اراضي و ابنيه و دارايي‌ هيئت ارتودكس را در اروميه و همچنين تمام دارايي‌ ساير موسسات سنخ هيئت مزبوره را بلاعوض به ملكيت دايمي ملت ايران كه دولت ايران نماينده آن است واگذار مي‌نمايد و دولت ايران اراضي و ابنيه و دارايي مزبور را به مصرف ساختن مدارس و ساير موسسات معارفي خواهد رساند.

فصل شانزدهم
نظر به مندرجات مراسله دولت شوروي به تاريخ 25 ايون 1919 (ضميمه 2) راجع به ابطال قضاوت قونسول‌ها اتباع روسيه ساكن ايران و همچنين اتباع ايران ساكن روسيه از تاريخ امضاء اين معاهده داراي حقوق مساوي با سكنه محلي بوده و محكوم قوانين مملكت متوقف فيها خواهند بود و به تمام كارهاي قضايي آنها در محاكم محلي رسيدگي خواهد شد.

فصل هفدهم
اتباع ايران در روسيه و همچنين اتباع روسيه در ايران از خدمت نظامي و تأديه هر نوع ماليات نظامي يا عوارض نظامي معاف هستند.

فصل هيجدهم
اتباع ايران در روسيه و اتباع روسيه در ايران در آزادي مسافرت در داخله مملكت داراي حقوقي مي‌باشند كه به اتباع دول كاملةالوداد به غير از دول متحده با روسيه واگذار مي‌شود.

فصل نوزدهم
طرفين معظمتين متعاهدتين در مدت قليلي پس از امضاء اين عهدنامه اقدام در تجديد روابط تجاري خواهند نمود.
وسايل تنظيم واردات و صادرات مال ‌التجاره و تأديه قيمت آن و همچنين طرز دريافت و ميزان حقوق گمركي كه از طرف ايران بر مال‌التجاره روس تعلق مي‌گيرد مطابق قرارداد خاص تجارتي كه به وسيله كميسيون خاص از نمايندگان طرفين تشكيل خواهد شد معين خواهد گرديد.

فصل بيستم
طرفين معظمتين متعاهدتين متقابلاً به همديگر حق ترانزيت مي‌دهند كه از طريق ايران و يا طريق روسيه به ممالك ثالثي مال‌التجاره حمل نمايند ضمناً براي مال‌التجاره حمل شده عوارض بيش از آنچه از مال‌التجاره دول كاملة‌الوداد غير از ممالك متحده با جمهوري اتحاد شوروي روسيه اخذ مي‌شود نبايد تعلق بگيرد.

فصل بيست و يكم
طرفين معظمتين متعاهدتين در اقل مدت پس از امضاء اين عهدنامه اقدام در استقرار روابط تلگرافي و پستي مابين ايران و روسيه خواهند نمود شرايط روابط مذكوره در قرارداد خاص پستي و تلگرافي معين خواهد شد.

فصل بيست و دوم
براي تثبيت روابط و داوديه هم جواري و تهيه موجبات درك حسن نيت همديگر كه پس از امضاء اين عهدنامه فيمابين برقرار مي‌شود هر يك از طرفين معظمتين متعاهدتين در پايتخت طرف مقابل نماينده مختار خواهند داشت كه چه در ايران و چه در روسيه داراي حق مصونيت خارج از مملكت (اكستري تورياليته) و ساير امتيازات مطابق قوانين بين‌المللي و عادات و همچنين قواعد و مقررات جاريه در مملكتين نسبت به نمايندگان سياسي خواهند بود.

فصل بيست و سوم
طرفين معظمتين متعاهدتين به نيت توسعه روابط مملكتي متقابلاً در نقاطي كه به رضايت طرفين معين خواهد شد تاسيس قونسولگري‌ها خواهند نمود حقوق و صلاحيت قونسول‌ها در قرارداد مخصوصي كه بلاتأخير پس از امضاء اين عهدنامه منعقد خواهد شد و همچنين مطابق قواعد و مقررات جاريه در هر دو مملكت نسبت به مؤسسه قونسول‌ها معين خواهد شد.

فصل بيست و چهارم
اين عهدنامه بايد در ظرف سه ماه تصديق شود مبادله تصديق‌نامه‌ها در شهر طهران حتي‌الامكان در مدت قليلي به عمل خواهد آمد.

فصل بيست و پنجم
اين عهدنامه به زبان فارسي و روسي در دو نسخه اصلي نوشته شده در موقع تفسير آن هر دو نسخه معتبر مي‌باشد.

فصل بيست و ششم
اين عهدنامه فوراً پس از امضا داراي اعتبار خواهد شد.
براي تصديق آنچه گفته شد امضاء‌ كنندگان ذيل اين عهدنامه را امضاء كرده و با مهار خود ممهور نمودند در شهر مسكو در 26 فورال 1921 تحرير شد.
امضاء : كه‌ارگي چيچرين
ل. كاراخان - مشاورالممالك

* نظر دولت ايران داير بر اينكه بعضي از فصول اين عهدنامه از اعتبار افتاده است مكرر خاطرنشان شده و اينك نيز تأييد مي‌گردد.

منبع :پایگاه خبری فارس